Zemin etüdünde ucuza kaçmanın bedeli nerede çıkıyor
Projenin en ucuz kalemi, temel tipini ve deprem hesabını belirliyor. Rapor ısmarlanırken değil, temel betonu döküldükten sonra pahalıya patlıyor.
Bir projede zemin etüdü, toplam bütçenin binde birine denk gelen bir kalem. Teklif toplanırken de çoğu zaman en ucuz verene gidiyor. Oysa bu raporun içindeki iki satır — zemin sınıfı ve yeraltı su seviyesi — temel tipini, kazı yöntemini ve deprem hesabındaki spektrum eğrisini belirliyor. Yani binde birlik bir kalem, kaba inşaat maliyetinin onda birine yakınını tayin ediyor.
İlk bakılacak şey sondaj sayısı ve yerleri. Raporun ekindeki vaziyet planında sondaj noktalarının nereye düştüğüne bakın; bina oturum alanının tamamen dışında açılmış sondajlarla hazırlanmış raporlar görüyoruz. Aynı parselde zemin profili on metrede değişebiliyor, özellikle dere yatağı doldurularak oluşmuş alanlarda. Komşu parselin raporundan uyarlanmış metinler de sık karşımıza çıkıyor; sondaj tarihleri ve koordinatları bunu genellikle ele veriyor.
İkinci satır zemin sınıfı. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği zemini ZA'dan ZF'ye kadar sınıflandırıyor ve bu sınıf, üst yapıya gelecek deprem yükünün hesaplandığı tasarım spektrumunu doğrudan değiştiriyor. Sınıf olduğundan iyi çıkarsa yapı olması gerekenden zayıf hesaplanıyor; olduğundan kötü çıkarsa hiç gerekmeyen donatı ve kesit maliyeti doğuyor. Sınıfın kayma dalgası hızı ölçümüne mi yoksa yalnızca SPT darbe sayılarına mı dayandığı raporda açıkça yazmalı.
Üçüncüsü sıvılaşma değerlendirmesi. Suya doygun, gevşek kumlu zeminlerde deprem sırasında zeminin taşıma gücünü yitirmesi ihtimali ayrıca hesaplanıyor. İstanbul'da sahil şeridinde ve alüvyonla dolmuş vadilerde bu analiz atlanamaz. Sıvılaşma riski çıkan bir parselde temel tipi değişiyor ve zemin iyileştirmesi gerekiyor; ikisi de bütçeye ruhsattan önce girmesi gereken kalemler.
Dördüncüsü yeraltı su seviyesi. Bu tek satır, bodrum perde yalıtımının cinsini ve kazı sırasında iksa ile su alma ihtiyacını belirliyor. Su seviyesi kazı kotunun üstündeyse sürekli pompaj gerekiyor; iş programına eklenmesi en çok unutulan maliyet bu. Ölçümün hangi mevsimde yapıldığı da önemli — yaz sonunda alınan bir seviye, ilkbaharda karşılaşacağınız seviyeyi göstermiyor.
Rapor ZF sınıfı veya özel saha araştırması gerektiren bir sonuç veriyorsa, takvimi baştan kurmak gerekiyor. Bu kötü haber değil. Kötü haber, aynı zeminin standart bir sınıfmış gibi geçiştirilmesi ve sorunun temel aşamasında ortaya çıkması.
Malik tarafında yapılabilecek en pratik kontrol şu: raporu alın, ekindeki sondaj loglarına ve vaziyet planına bakın, sondaj noktalarının bina oturumunun içine düşüp düşmediğini kendiniz görün. Bir de raporun tarihine bakın; beş yıl önce başka bir proje için alınmış bir etüt, bugünkü yapı için yeniden değerlendirilmeden kullanılamaz. Bu kontrol yarım saat sürüyor, atlandığında ortaya çıkan fark temel betonu döküldükten sonra düzeltilemiyor.